نمىكردند . تركان نه‌فقط بر راههاى آناتولى كه از طريق ارزروم مىگذشت ، بلكه بر راههايى كه در موازات درّه فرات ( پس از شكست ايرانيان در چالدران در سال 920 / 1514 و مماليك در مرج‌الدابق در سال 922 / 1516 ) به حلب مىرسيد و نيز با تسخير بغداد در سال 941 / 1534 بر راههاى بيابانى نظارت داشتند . ازاينرو تركان در ميانه سده دهم / شانزدهم كلا بر راههاى غربى ابريشم ايران مسلط بودند . بنابراين جاى تعجب نبود كه آنها در مقابل گشايش راه شمالى پس از سلطه روسها بر هشتر خان در سال 1554 م . عكس‌العمل نشان داده و بر ضد آن اقداماتى انجام دهند . نخستين واكنش به توقف دشمنىهاى ايرانيان و تركان و انعقاد قرارداد صلح آماسيا در 8 رجب 962 / 29 مه 1555 برخاست . محمد صوقلو وزير اعظم تركان در واكنش عليه پيشرفت پىجويانه روسها در كريمه ، نقشه جدائى روسها و پيوند با خانات مسلمان آسياى ميانه و محروم‌سازى ايرانيان از مناطق توليد ابريشم را پيش كشيد . روسها فقط براى اعتبار سياسى و مذهبى تركان تهديدى بالقوه نبودند ، بلكه منافع تجارى آنها را نيز به مخاطره مىافكندند . به همين دلايل بود كه طراحى كانال دن - ولگا مورد مخالفت قرار گرفت . « مسلمانان از اينكه مسكو بر راههاى بازرگانى و بازارهاى معتبر دست يابد و تجارت سرزمينهاى اسلامى را از آن خود كند ، عصبانى و متوحش بودند . امپراتورى عثمانى كه در اقيانوس هند بر سر راههاى زيارتى و تجارتى با پرتقاليها درگير بودند ، درصدد برآمدند تا راه آسياى مركزى هشتر خان و كريمه را احياء كنند . اگر در نزديكترين نقطه تلاقى دن و ولگا كانالى كنده مىشد ، كالاها و مال التجاره درياى سياه به راحتى به وسيله كشتىها وارد درياى خزر مىشد . . . و استيلا بر شروان ، قراباغ و كل گرجستان به كام مىآمد و امپراتورى عثمانى مىتوانست در درون سرزمينهاى ايرانى حمله و رخنه كند . « 1 » » اين اقدام يك اقدام ژئوپوليتيكى درازمدت بود ، ولى با شكست مواجه شد ، چون منابع و مصالح كافى براى اين برنامه وجود نداشت . از اينها گذشته تركان و متحدان كريمه‌اى آنها نه فقط نسبت بهم سوءظن داشتند ، بلكه اهدافشان هم فرق مىكرد . در سال 1569 م . هشتر خان غارت شد و تاتارها يك سال بعد مسكو را به آتش كشيدند ولى اينها برد برابر باخت با روسيه‌اى بود كه در آن زمان تاب لشكركشى طولانى را نياورد امّا آب‌وهواى طاقت‌فرساى زمستان كمك عمده‌اى برايش بود .

--> ( 1 ) - آلن ، مسائل قدرت تركان ، ص 25 . در مورد جنبه‌هاى نخستين تجارت هند شرقى با تركان و ايرانيان نگاه كنيد به : ه ج . كيسلينگ ، « شاه اسماعيل و راه جديد هند و عثمانيان » در Turcica ، جلد 6 ( 1975 م . ) صص 102 - 89 .